Ἡ Συνθήκη τοῦ Κιουτσούκ Καϊναρτζῆ (1774) ὑπεχρέωνε τήν Τουρκίαν νά δεσµευθῇ περί τῆς βελτιώσεως τοῦ βίου τῶν Χριστιανῶν ὑπηκόων της καί νά ἀναγνωρίσῃ εἰς τήν Ρωσίαν πρόσωπον προστάτου τῶν Χριστιανῶν τῶν Ἁγίων Τόπων.

       Oἱ Λατῖνοι καί οἱ Ἀρµένιοι κατέβαλον προσπαθείας ἐπεµβάσεως εἰς τόν Φρικτόν Γολγοθᾶν, εἰς Γεθσηµανῆν καί Βηθλεέµ, ἀλλ’ ἀπέτυχον. Οἱ Ἀρµένιοι, προσπαθοῦντες, κατά πᾶσαν πιθανότητα, νά ἀποκτήσωσι περισσότερα δικαιώµατα εἰς τόν Πανάγιον Τάφον µέσῳ συµµετοχῆς των εἰς τήν ἀνοικοδόµησιν αὐτοῦ µετ’ ἐνδεχοµένην καταστροφήν, ἔθηκαν πῦρ εἰς τόν Ναόν τῆς Ἀναστάσεως, ἀποτελούµενον τότε κατά µέγα µέρος ἀπό ξυλίνων µερῶν, ἐν ἔτει 1808. Τό ὑπό τοῦ Σουλτάνου Μαχµούτ Β’ ἐκδοθέν διάταγµα (1809) περί ἀνοικοδοµήσεως τοῦ Πανσέπτου Ναοῦ τοῦ Παναγίου Τάφου ὑπό µόνων τῶν Ἑλλήνων, ὡδήγησεν εἰς ἔντονον ἀντίδρασιν τῶν Λατίνων καί τῶν Ἀρµενίων, προσπαθούντων παντί τρόπῳ, ἀκόµη καί διά βιαιοπραγιῶν εἰς βάρος τῶν Ἑλλήνων ἐργατῶν, νά παρακωλύσουν τήν ἐπισκευήν τοῦ Ναοῦ, ἄχρις ὅτου ἐπιτύχουν τήν ἔκδοσιν εὐνοϊκωτέρου πρός αὐτούς φιρµανίου περί ἀνακατασκευῆς τοῦ Ναοῦ. Τελικῶς, ὁ Πάνσεπτος Ναός τῆς Ἀναστάσεως, οἰκοδοµηθείς δι’ ἱδρῶτος, αἵµατος καί χρη µάτων τοῦ ὑστερήµατος τοῦ ὑποδούλου «Γένους τῶν Ρωµαίων », ἐνεκαινιάσθη τήν 13ην Σεπτεµβρίου τοῦ 1810, ἡµέραν µνήµης τῶν Ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως, χαρακτηρισθείς ὡς «τό θαῦµα τῆς Πίστεως τῶν Ἑλλήνων» .

       Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1821, θέσασα τούς Ἁγιοταφίτας, µετά τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων, ὑπό τήν δυσµενῆ κατηγορίαν τῆς κατά τῆς Ὑψηλῆς Πύλης προδοσίας, ἤνοιξε τό πεδίον εἰς τούς ἑτεροδόξους διά τήν πολυπόθητον αὐτοῖς ἔξωσιν τῶν Ἑλλήνων ἐκ τῶν Ἁγίων Τόπων, ἐνῷ οἱ Ἁγιοταφῖται ὑφίσταντο τά πάνδεινα ὑπό τῶν Τούρκων. Οἱ Ἀρµένιοι τῷ 1824 κατέλαβον µέρος τῆς Σιών καί προσεπάθησαν νά καταλάβουν καί τόν Γολγοθᾶν, ἀπέκτησαν δέ τά αὐτά τοῖς Λατίνοις δικαιώµατα εἰς τόν Πανάγιον Τάφον. Τῷ 1834, ὅτε ἡ Παλαιστίνη εὑρίσκετο εἰς τάς χεῖρας τοῦ Ἰµπραήµ Πασᾶ τῆς Αἰγύπτου, καί ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῶν εἰς τά Προσκυνήµα τα ἐργασιῶν ἀνοικοδοµήσεως, ἀπαραιτήτων µετά τόν σεισ µόν τοῦ 1834, Λατῖνοι καί Ἀρµένιοι ὁµοῦ προσεπάθησαν νά ἀποκτήσουν πλήρη κυριαρχίαν ἐπί τῶν ἱερῶν Προσκυνηµάτων. Ἡ πίεσις τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάµεων ἐπί τῆς Τουρκίας ὡδήγησεν εἰς τήν ἐπανίδρυσιν τοῦ καταργηθέντος, µετά τάς σταυροφορίας, Λατινικοῦ Πατριαρχείου ἐν ἔτει 1847, ἐνῷ οἱ συνεργαζόµενοι Ἄγγλοι (Ἀγγλικανοί) καί Γερµανοί (Λουθηρανοί) Προτεστάνται, ὡς καί οἱ Οὐνῖται, εἶχον ἐµφανισθῆ ἤδη εἰς τήν Ἁγίαν Γῆν κατά τό ἔτος 1840. Παρά ταῦτα, οἱ Ἅγιοι Τόποι εὕρισκον ἰδιαιτέρως τήν περίοδον αὐτήν, ὡς καί παλαιότερον, ἰσχυράν ὀρθόδοξον βοήθειαν ὑπό τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Ρωσίας, τῆς ὁποίας ἡ ἀνάµειξις, δυστυχῶς, δέν ἦτο παρά ταῦτα καί παντελῶς ἀνιδιοτελής.

       Ἡ ἔλευσις εἰς Ἱεροσόλυµα τοῦ Ρώσου Ἀρχιµανδρίτου Πορφυρίου Οὐσπένσκι ἐν ἔτει 1843 καί ἡ ἵδρυσις τῆς Ὀρθοδόξου Ρωσικῆς Ἀποστολῆς ἐν ἔτει 1848 ἐνεδυνάµωσαν τήν Ὀρθόδοξον παρουσίαν, ταυτοχρόνως ὅµως ἐκαλλιεργήθη ὑπό τῆς Ρωσικῆς Ἀποστολῆς κλῖµα τεχνητῆς ἀντιπαραθέσεως µεταξύ τῆς ἑλληνοφώνου Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος καί τοῦ ἀραβοφώνου αὐτῆς ποιµνίου, ὥστε νά εἶναι εὔκολος ἡ ἀνάµειξις τῶν ρωσικῶν συµφερόντων εἰς τά ἐκκλησιαστικά τῶν Ἱεροσολύµων πράγµατα καί ἡ πρόσδεσις τοῦ ποιµνίου εἰς τό ἅρµα τῆς Ρωσίας· ἡ πολιτική αὕτη, ἡ ὁποία ἐκ τῶν ὑστέρων ἔτυχε δυσµενοῦς κριτικῆς καί ἐν αὐτῇ τῇ Ρωσίᾳ, εἶχεν ὡς ἀποκορύφωµα τά γεγονότα τοῦ τέλους τῆς πατριαρχίας τοῦ ἐπιφανεστάτου Πατριάρχου Ἱεροσολύµων Κυρίλλου Β΄, ὁ ὁποῖος, παρασυρθείς ὑπό τῶν Ρώσων διπλωµατῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπέφυγε τήν συµµετοχήν εἰς τήν ἐν ἔτει 1872 ἐν τῇ Βασιλευούσῃ συνοδικήν καταδίκην τοῦ Βουλγαρικοῦ σχίσµατος καί τοῦ ὑποκρυπτοµένου ὄπισθεν αὐτοῦ ἐθνοφυλετισµοῦ καί πανσλαβισµοῦ. Τοῦτο, βεβαίως, ὡδήγησε τόν Κύριλλον Β’ εἰς σύγκρουσιν µετά τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος, ἡ ὁποία, πρῶτον µέν µετά ἀπό Σύναξιν αὐτῆς (1872) ἀπεφάσισε καί ἐν τέλει ἔφερεν εἰς πέρας τήν ἐκθρόνισιν τοῦ Πατριάρχου Κυρίλλου, παρά τούς γενοµέ22 νους ὑπ’ αὐτοῦ καί τῆς τουρκικῆς ἀστυνοµίας διωγµούς τῶν ἀδελφῶν , ἔπειτα δέ καί ἐξέλεξεν (1873) ὡς διάδοχον αὐτοῦ τόν Πατριάρχην Προκόπιον Β’. Ἡ Ρωσία, ἀντιδράσασα εἰς τοῦτο, κατέσχε τά κτήµατα τοῦ Παναγίου Τάφου ἐν Βεσσαραβίᾳ καί Καυκάσῳ, τά ὁποῖα ἀνεκτήθησαν καί πάλιν τῷ 1875· τό αὐτό ἔτος ἡ Ὑψηλή Πύλη ἐπεκύρωσε τόν νέον ἐσωτερικόν «Κανονισµόν τοῦ Ρωµαϊκοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύµων».

       Παρά ταῦτα ἡ µακρά πατριαρχία τοῦ Κυρίλλου Β’ (1845 - 1872) ὑπῆρξε καθοριστική, καί ἐν τοῖς πλείοσιν ὠφέλιµος διά τό Πατριαρχεῖον Ἱεροσολύµων· ἐπί τῶν ἡµερῶν του, µεταξύ ἄλλων, ἱδρύθη (1853) τό Πατριαρχικόν Τυπογραφεῖον, τό παλαιότερον ἐν Παλαιστίνῃ, καί ἡ Θεολογική Σχολή τοῦ Τιµίου Σταυροῦ (1855), θεολογικόν φυτώριον µεγάλων ἐπιστηµόνων τῆς καθόλου Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐγκατελείφθη δέ καί τό ἔθος τῆς ἐκλογῆς Πατριάρχου Ἱεροσολύµων ἐν Κωνσταντινουπόλει, τό ὁποῖον εἶχεν ἐπικρατήσει κατά τούς δύο τελευταίους αἰῶνας, ὥστε νά ἐνισχύεται ἡ Σιωνῖτις Ἐκκλησία ὑπό τοῦ κέντρου τῆς Ρωµηοσύνης, τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.