Ζ΄. Τὸ τέλος τοῦ 18ου αἰ. ἔφερε στροφὴν εἰς τὴν περὶ τὸ προσκυνηµατικὸν καθεστὼς ἐξέλιξιν τῶν διπλωµατικῶν πραγµάτων, πρὸς τὴν παγίωσιν τοῦ καθεστῶτος, ὡς σήµερον γνωρίζοµεν τοῦτο, ἤρχισε δὲ καὶ τὴν διαδικασίαν ἐσωτερικῆς ὀργανώσεως καὶ οἰκονοµικῆς ἀνορθώσεως τοῦ Πατριαρχείου.
Ἡ Συνθήκη τοῦ Κιουτσοὺκ Καϊναρτζῆ (1774) ὑπεχρέωνε τὴν Τουρκίαν νὰ δεσµευθῇ περὶ τῆς βελτιώσεως τοῦ βίου τῶν Χριστιανῶν ὑπηκόων της καὶ νὰ ἀναγνωρίσῃ εἰς τὴν Ρωσίαν πρόσωπον προστάτου τῶν Χριστιανῶν τῶν Ἁγίων Τόπων.
Oἱ Λατίνοι καὶ οἱ Ἀρµένιοι κατέβαλον προσπαθείας ἐπεµβάσεως εἰς τὸν Φρικτὸν Γολγοθᾶν, εἰς Γεθσηµανῆν καὶ Βηθλεέµ, ἀλλ’ ἀπέτυχον. Οἱ Ἀρµένιοι, προσπαθοῦντες, κατὰ πᾶσαν πιθανότητα, νὰ ἀποκτήσωσι περισσότερα δικαιώµατα εἰς τὸν Πανάγιον Τάφον µέσῳ συµµετοχῆς των εἰς τὴν ἀνοικοδόµησιν αὐτοῦ µετ’ ἐνδεχοµένην καταστροφήν, ἔθηκαν πῦρ εἰς τὸν Ναὸν τῆς Ἀναστάσεως, ἀποτελούµενον τότε κατὰ µέγα µέρος ἀπὸ ξυλίνων µερῶν, ἐν ἔτει 1808. Τὸ ὑπὸ τοῦ Σουλτάνου Μαχµοὺτ Β’ ἐκδοθὲν διάταγµα (1809) περὶ ἀνοικοδοµήσεως τοῦ Πανσέπτου Ναοῦ τοῦ Παναγίου Τάφου ὑπὸ µόνων τῶν Ἑλλήνων, ὡδήγησεν εἰς ἔντονον ἀντίδρασιν τῶν Λατίνων καὶ τῶν Ἀρµενίων, προσπαθούντων παντὶ τρόπῳ, ἀκόµη καὶ διὰ βιαιοπραγιῶν εἰς βάρος τῶν Ἑλλήνων ἐργατῶν, νὰ παρακωλύσουν τὴν ἐπισκευήν ἐπισκευὴν τοῦ Ναοῦ, ἄχρις ὅτου ἐπιτύχουν τὴν ἔκδοσιν εὐνοϊκωτέρου πρὸς αὐτοὺς φιρµανίου περὶ ἀνακατασκευῆς τοῦ Ναοῦ. Τελικῶς, ὁ Πάνσεπτος Ναὸς τῆς Ἀναστάσεως, οἰκοδοµηθεὶς δι’ ἱδρῶτος, αἵµατος καὶ χρηµάτων τοῦ ὑστερήµατος τοῦ ὑποδούλου «Γένους τῶν Ρωµαίων», ἐνεκαινιάσθη τὴν 13ην Σεπτεµβρίου τοῦ 1810, ἡµέραν µνήµης τῶν Ἐγκαινίων τοῦ Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως, χαρακτηρισθεὶς ὡς «τὸ θαῦµα τῆς Πίστεως τῶν Ἑλλήνων».
Ἡ Ἐπανάστασις τοῦ 1821, θέσασα τοὺς Ἁγιοταφίτας, µετὰ τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων, ὑπὸ τὴν δυσµενῆ κατηγορίαν τῆς κατὰ τῆς Ὑψηλῆς Πύλης προδοσίας, ἤνοιξε τὸ πεδίον εἰς τοὺς ἑτεροδόξους διὰ τὴν πολυπόθητον αὐτοῖς ἔξωσιν τῶν Ἑλλήνων ἐκ τῶν Ἁγίων Τόπων, ἐνῷ οἱ Ἁγιοταφῖται ὑφίσταντο τὰ πάνδεινα ὑπὸ τῶν Τούρκων. Οἱ Ἀρµένιοι τῷ 1824 κατέλαβον µέρος τῆς Σιὼν καὶ προσεπάθησαν νὰ καταλάβουν καὶ τὸν Γολγοθᾶν, ἀπέκτησαν δὲ τὰ αὐτὰ τοῖς Λατίνοις δικαιώµατα εἰς τὸν Πανάγιον Τάφον. Τῷ 1834, ὅτε ἡ Παλαιστίνη εὑρίσκετο εἰς τὰς χεῖρας τοῦ Ἰµπραὴµ Πασᾶ τῆς Αἰγύπτου, καὶ ἐπ’ εὐκαιρίᾳ τῶν εἰς τὰ Προσκυνήµατα ἐργασιῶν ἀνοικοδοµήσεως, ἀπαραιτήτων µετὰ τὸν σεισµὸν τοῦ 1834, Λατῖνοι καὶ Ἀρµένιοι ὁµοῦ προσεπάθησαν νὰ ἀποκτήσουν πλήρη κυριαρχίαν ἐπὶ τῶν ἱερῶν Προσκυνηµάτων. Ἡ πίεσις τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάµεων ἐπὶ τῆς Τουρκίας ὡδήγησεν εἰς τὴν ἐπανίδρυσιν τοῦ καταργηθέντος, µετὰ τὰς σταυροφορίας, Λατινικοῦ Πατριαρχείου ἐν ἔτει 1847, ἐνῷ οἱ συνεργαζόµενοι Ἄγγλοι (Ἀγγλικανοὶ) καὶ Γερµανοὶ (Λουθηρανοὶ) Προτεστάνται, ὡς καὶ οἱ Οὐνῖται, εἶχον ἐµφανισθεῖ ἤδη εἰς τὴν Ἁγίαν Γῆν κατὰ τὸ ἔτος 1840. Παρὰ ταῦτα, οἱ Ἅγιοι Τόποι εὕρισκον ἰδιαιτέρως τὴν περίοδον αὐτήν, ὡς καὶ παλαιότερον, ἰσχυρὰν ὀρθόδοξον βοήθειαν ὑπὸ τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Ρωσίας, τῆς ὁποίας ἡ ἀνάµειξις, δυστυχῶς, δὲν ἦτο παρὰ ταῦτα καὶ παντελῶς ἀνιδιοτελής.
Ἡ ἔλευσις εἰς Ἱεροσόλυµα τοῦ Ρώσου Ἀρχιµανδρίτου Πορφυρίου Οὐσπένσκι ἐν ἔτει 1843 καὶ ἡ ἵδρυσις τῆς Ὀρθοδόξου Ρωσικῆς ἀποστολῆς ἐν ἔτει 1848 ἐνεδυνάµωσαν τὴν Ὀρθόδοξον παρουσίαν, ταυτοχρόνως ὅµως ἐκαλλιεργήθη ὑπὸ τῆς Ρωσικῆς ἀποστολῆς κλῖµα τεχνητῆς ἀντιπαραθέσεως µεταξὺ τῆς ἑλληνοφώνου Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος καὶ τοῦ ἀραβοφώνου αὐτῆς ποιµνίου, ὥστε νὰ εἶναι εὔκολος ἡ ἀνάµειξις τῶν ρωσικῶν συµφερόντων εἰς τὰ ἐκκλησιαστικὰ τῶν Ἱεροσολύµων πράγµατα καὶ ἡ πρόσδεσις τοῦ ποιµνίου εἰς τὸ ἅρµα τῆς Ρωσίας· ἡ πολιτικὴ αὕτη, ἡ ὁποία ἐκ τῶν ὑστέρων ἔτυχε δυσµενοῦς κριτικῆς καὶ ἐν αὐτῇ τῇ Ρωσίᾳ, εἶχεν ὡς ἀποκορύφωµα τὰ γεγονότα τοῦ τέλους τῆς πατριαρχίας τοῦ ἐπιφανεστάτου Πατριάρχου Ἱεροσολύµων Κυρίλλου Β΄, ὁ ὁποῖος, παρασυρθεὶς ὑπὸ τῶν Ρώσων διπλωµατῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἀπέφυγε τὴν συµµετοχὴν εἰς τὴν ἐν ἔτει 1872 ἐν τῇ Βασιλευούσῃ συνοδικὴν καταδίκην τοῦ Βουλγαρικοῦ σχίσµατος καὶ τοῦ ὑποκρυπτοµένου ὄπισθεν αὐτοῦ ἐθνοφυλετισµοῦ καὶ πανσλαβισµοῦ. Τοῦτο, βεβαίως, ὡδήγησε τὸν Κύριλλον Β’ εἰς σύγκρουσιν µετὰ τῆς Ἁγιοταφιτικῆς Ἀδελφότητος, ἡ ὁποία, πρῶτον µὲν µετὰ ἀπὸ Σύναξιν αὐτῆς (1872) ἀπεφάσισε καὶ ἐν τέλει ἔφερεν εἰς πέρας τὴν ἐκθρόνισιν τοῦ Πατριάρχου Κυρίλλου, παρὰ τοὺς γενοµένους ὑπ’ αὐτοῦ καὶ τῆς τουρκικῆς ἀστυνοµίας διωγµοὺς τῶν ἀδελφῶν , ἔπειτα δὲ καὶ ἐξέλεξεν (1873) ὡς διάδοχον αὐτοῦ τὸν Πατριάρχην Προκόπιον Β’. Ἡ Ρωσία, ἀντιδράσασα εἰς τοῦτο, κατέσχε τὰ κτήµατα τοῦ Παναγίου Τάφου ἐν Βεσσαραβίᾳ καὶ Καυκάσῳ, τὰ ὁποῖα ἀνεκτήθησαν καὶ πάλιν τῷ 1875· τὸ αὐτὸ ἔτος ἡ Ὑψηλὴ Πύλη ἐπεκύρωσε τὸν νέον ἐσωτερικὸν «Κανονισµὸν τοῦ Ρωµαϊκοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύµων».
Παρὰ ταῦτα ἡ µακρὰ πατριαρχία τοῦ Κυρίλλου Β’ (1845 - 1872) ὑπῆρξε καθοριστικός, καὶ ἐν τοῖς πλείοσιν ὠφέλιµος διὰ τὸ Πατριαρχεῖον Ἱεροσολύµων· ἐπὶ τῶν ἡµερῶν του, µεταξὺ ἄλλων, ἱδρύθη (1853) τὸ Πατριαρχικὸν Τυπογραφεῖον, τὸ παλαιότερον ἐν Παλαιστίνῃ, καὶ ἡ Θεολογικὴ Σχολὴ τοῦ Τιµίου Σταυροῦ (1855), θεολογικὸν φυτώριον µεγάλων ἐπιστηµόνων τῆς καθόλου Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, ἐγκατελείφθη δὲ καὶ τὸ ἔθος τῆς ἐκλογῆς Πατριάρχου Ἱεροσολύµων ἐν Κωνσταντινουπόλει, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐπικρατήσει κατὰ τοὺς δυὸ τελευταίους αἰῶνας, ὥστε νὰ ἐνισχύεται ἡ Σιωνίτις Ἐκκλησία ὑπὸ τοῦ κέντρου τῆς Ρωµηοσύνης, τοῦ Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως.
Αἱ διεθνεῖς πολιτικαὶ σχέσεις καὶ ἡ σφοδρὰ διπλωµατικὴ διαµάχη Γαλλίας καὶ Ρωσίας τῷ 1851 διὰ τὴν προώθησιν τῶν συµφερόντων τῶν Λατίνων ἢ τῶν Ὀρθοδόξων ἀντιστοίχως, ὡδήγησαν εἰς νίκην τῶν τελευταίων, ὅτε τῷ 1852 ἐξεδόθη εὐνοϊκὸν ὑπὲρ τῶν Ρωµηῶν διάταγµα, (χάτι σερίφ), καὶ τῷ 1853 ἕν διάταγµα ἀκόµη, διασαφητικὸν τοῦ προτέρου, τὰ ὁποῖα, ὡς καθορίζοντα τὴν λειτουργίαν τῶν Προσκυνηµάτων καὶ τὰ ἐπ’ αὐτῶν δικαιώµατα τοῦ Ἑλληνικοῦ Πατριαρχείου καὶ τῶν χριστιανικῶν ὁµολογιῶν, συνιστοῦν οὐσιαστικῶς τὸ σηµερινὸν Προσκυνηµατικὸν Καθεστώς. Ἡ γενοµένη τῷ 1856 Συνθήκη τῶν Παρισίων, ἐπεβεβαίωσε τὸ τότε ἰσχῦον Προσκυνηµατικὸν Καθεστώς, τὸ ὁποῖον κατωχυρώθη καὶ ὑπὸ τοῦ Συνεδρίου τοῦ Βερολίνου τῷ 1878. Τὸ Καθεστὼς τοῦτο, δικαίως εὐνοεῖ τὴν ἀρχαιοτάτην ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ Ἐκκλησίαν, τὴν Ὀρθόδοξον, ἐπικυρωθὲν ἐκ νέου ὑπὸ τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν καί, ἀργότερον, ὑπὸ τοῦ Ὀργανισµοῦ Ἡνωµένων Ἐθνῶν (1947-1950), εὑρίσκεται καὶ σήµερον ἐν ἰσχύϊ, φυλαττόµενον ἐπιµελῶς ὑπὸ πασῶν τῶν χριστιανικῶν Κοινοτήτων, ὡς κλεῖς ἀσφαλείας τῶν λειτουργικῶν αὐτῶν δικαιωµάτων καὶ προσκυνηµατικῶν συµφερόντων, ἐφ’ ὅσον «ὁ φυλάσσων τὴν τάξιν, καὶ φυλάσσεται ὑπ’ αὐτῆς».
Ἀξιόλογον δρᾶσιν ἐπέδειξε κατὰ τὸ τέλος τοῦ 19ου αἰῶνος ὁ Σκευοφύλαξ τοῦ Πανιέρου Ναοῦ τῆς Ἀναστάσεως Εὐθύµιος, ἀρξάµενος τῆς ἀνακαινίσεως τοῦ κτιριακοῦ συγκροτήµατος τοῦ Πατριαρχείου καὶ περατώσας τὴν ἀνοικοδόµησιν πλείστων χώρων τοῦ χριστιανικοῦ τοµέως τῆς παλαιᾶς Πόλεως τῶν Ἱεροσολύµων, ἀπὸ τῆς πύλης τῆς Ἰόππης (Πύλης Δαυΐδ) πρὸς τὸν Ναὸν τῆς Ἀναστάσεως, ἕνεκα τοῦ ὁποίου καὶ ὁ τοµεὺς οὗτος φέρεται εἰσέτι ὑπὸ τὸ ὄνοµά του· ἡ Σχολὴ τοῦ Τιµίου Σταυροῦ, ἡ ὁποία µετὰ µικρὰν διακοπὴν (1873) ἐπανέλαβε τὰς ἐργασίας αὐτῆς ἐπὶ Πατριάρχου Γερασίµου (1891-1897), ἀργότερον διέκοψε καὶ πάλιν τὰς ἐργασίας της, ὅµως λαµβάνεται πάλιν µέριµνα ὑπὲρ τῆς ἐπαναλειτουργίας αὐτῆς· ὑπὸ τοῦ Ἱεροῦ Κοινοῦ τοῦ Παναγίου Τάφου, δηλαδὴ τῆς Ἀδελφότητος, ἐλήφθη µέριµνα καὶ ὑπὲρ τῆς διασφαλίσεως τῶν χειρογράφων καὶ λοιπῶν θησαυρῶν τοῦ Πατριαρχείου, καθὼς καὶ τῆς κτηµατικῆς αὐτοῦ περιουσίας, ἡ ὁποία, ἕνεκα τῶν ἐν Παλαιστίνῃ ἐξελίξεων ἐν τῷ 20ῷ αἰῶνι, περιεπλάκη εἰς πολλὰς δυσκολίας· ταυτοχρόνως, τὸ Ὀρθόδοξον Ποίµνιον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ προελθὸν διὰ τῆς τῶν ἑτεροδόξων προπαγάνδας χριστιανικὸν ποίµνιον τῶν λοιπῶν χριστιανικῶν κοινοτήτων, τὸ ὁποῖον ἀποτελεῖ τὸ ἀντικείµενον τῆς ποιµαντικῆς φροντίδος τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύµων καὶ τὸν κορµὸν τῆς χριστιανικῆς µαρτυρίας αὐτοῦ ἐν τῇ Ἁγίᾳ Γῇ, ἀντιµετωπίζει τὰς προκλήσεις τῆς αὐξανοµένης θρησκευτικοπολιτικῆς κρίσεως καὶ, δυστυχῶς, ἀποµακρύνεται τῆς πατρογονικῆς χριστιανικῆς αὐτοῦ ἑστίας πρὸς ἐξεύρεσιν τοῦ εὖ ζῆν, µεταναστεῦον µακρὰν τῆς Ἁγίας Γῆς.